Γιώργος ΠουλημένοςGeorge Poulimenosσυγγραφέας · ερευνητήςwriter · researcher
Απομνημονεύματα · 1942–1960A memoir · 1942–1960

Ο μπάρμπα-Σταμάτης στο Λαϊκό ΝοσοκομείοBarba-Stamatis at the Laiko Hospital

Η ζωή ενός Μικρασιάτη πρόσφυγα στην Αθήνα του Μεσοπολέμου και της Κατοχής, και οι εμπειρίες του ως νοσοκόμου στο Λαϊκό ΝοσοκομείοThe life of an Asia Minor refugee in interwar and occupied Athens, and his years as an orderly at the Laiko Hospital

Σταμάτης ΧατζηγιάννηςΓιώργος ΠουλημένοςStamatis ChatzigiannisGeorge Poulimenos· in Greek
Ώρα προσέλευσηςClocking in05:00
Ο Σταμάτης Χατζηγιάννης στο Λαϊκό Νοσοκομείο γύρω στο 1950 (αρχείο Γ.Π.)Stamatis Chatzigiannis at the Laiko Hospital, around 1950 (G.P. archive)
Το βιβλίοThe book

Δεκαοχτώ χρόνια ανάμεσα στους αρρώστουςEighteen years among the sick

Το 1942, στην καρδιά της Κατοχής, ένας 45χρονος πρόσφυγας από την Κάτω Παναγιά της Ερυθραίας παρακάλεσε τον διευθυντή του Λαϊκού Νοσοκομείου να τον προσλάβει, αν και το όριο ηλικίας ήταν τα 35. Έμεινε εκεί ως το 1960, ως τραπεζοκόμος, καθαριστής, νοσοκόμος και τραυματιοφορέας. Οι γιατροί, οι αδελφές και οι άρρωστοι τον ήξεραν απλώς ως «τον μπάρμπα-Σταμάτη».

In 1942, in the depths of the German occupation, a 45-year-old refugee from Kato Panagia in Asia Minor talked his way into a job at the Laiko Hospital in Athens, though the age limit was 35. He stayed until 1960, serving meals, scrubbing floors, nursing and carrying stretchers. Doctors, nurses and patients knew him simply as "Barba-Stamatis", Uncle Stamatis.

Το βιβλίο είναι οι δικές του αναμνήσεις, γραμμένες σε πρώτο πρόσωπο μετά τη συνταξιοδότησή του και επιμελημένες από τον εγγονό του. Ξεκινούν από τον Μεσοπόλεμο, με το ποδηλατάδικο στους Αμπελοκήπους και την επιστασία στο Μέγαρο Ρακτιβάν, περνούν από την πείνα της Κατοχής, την Απελευθέρωση και τα Δεκεμβριανά, και φτάνουν στα μετεμφυλιακά χρόνια, όταν η νομιμοφροσύνη μετρούσε περισσότερο από την αφοσίωση.

The book is his own account, written in the first person after he retired and edited by his grandson. It begins in the interwar years, with his bicycle-rental shop in Ambelokipi and his job as caretaker of the Raktivan building, moves through the famine of the occupation, the Liberation and the December 1944 fighting, and ends in the post-civil-war years, when political loyalty counted for more than devotion to the job.

Στο κέντρο βρίσκεται ένα νοσοκομείο-ερείπιο: θάλαμοι χωρίς πόρτες, δύο αδελφές για 80 ή 90 ασθενείς, κανένα ασανσέρ. Και δεκάδες σύντομα περιστατικά, άλλα τραγικά και άλλα κωμικά, με γιατρούς που έγιναν αργότερα ονόματα, άπορους και «άπορους», ζητιάνους και τραπεζίτες, μια διάσημη ηθοποιό και έναν νεκρό που ξαναζωντάνεψε.

At its centre is a hospital in ruins: wards without doors, two nurses for 80 or 90 patients, no lift. Around it are dozens of short episodes, some tragic and some comic, featuring doctors who later became famous, the poor and those who only claimed to be, beggars and bankers, a celebrated actress and a dead man who came back to life.

«Στο Νοσοκομείο δουλεύαμε με αγάπη και συμπόνια για τη δυστυχία των ασθενών. Δεν είχε ωράριο εργασίας, τουλάχιστον για μένα.»"At the hospital we worked with love and compassion for the patients' misery. There were no working hours, at least not for me."
Ο Σταμάτης Χατζηγιάννης (1897–1990). Ξεκίνησε να γράφει τις αναμνήσεις του το 1961 και συνέχισε σχεδόν ως το τέλος της ζωής του.Stamatis Chatzigiannis (1897–1990). He began writing his memoirs in 1961 and kept at it almost until the end of his life.
18χρόνια υπηρεσίας στο Λαϊκό, από το 1942 ως το 1960years at the Laiko, from 1942 to 1960
72σκαλιά ως τον τρίτο όροφο, με τους αρρώστους στην αγκαλιάsteps to the third floor, with patients in his arms
2αδελφές νοσοκόμες για 80 ή 90 ασθενείςnurses for 80 or 90 patients
7πλήρεις χειρόγραφες εκδοχές συνενώθηκαν σε ένα κείμενοcomplete handwritten versions merged into one text
ΠεριεχόμεναContents

Από τους Αμπελοκήπους στους θαλάμουςFrom Ambelokipi to the wards

1930–1940

ΜεσοπόλεμοςBetween the wars

Το ποδηλατάδικο που έκλεισε με την κρίση, το καλυκοποιείο του Μποδοσάκη, η επιστασία στο Μέγαρο Ρακτιβάν.

The bicycle shop that failed in the Depression, a job at Bodosakis's cartridge factory, and caretaking at the Raktivan building.

1941–1942

Πόλεμος και ΚατοχήWar and occupation

Ένα άρρωστο παιδί, η αβιταμίνωση, ο θάνατος της πεθεράς, ταξίδια στην Πελοπόννησο για να τα βγάλει πέρα, μπομπότα στο Τέρμα Αμπελοκήπων.

A sick child, vitamin deficiency, the death of his mother-in-law, trips to the Peloponnese to make ends meet, and cornbread sold at the Ambelokipi tram terminus.

1942–1944

Στο ΛαϊκόAt the Laiko

Ένα μισοτελειωμένο νοσοκομείο, ερυσίπελας, πολιτική επιστράτευση, γερμανικά αντίποινα και το Πάσχα του ’43.

A half-built hospital, erysipelas, civil conscription, German reprisals and Easter 1943.

1944–1945

Απελευθέρωση και ΔεκεμβριανάLiberation and December 1944

Η αποχώρηση των Γερμανών, οι Ελασίτες στο Νοσοκομείο, η Μάχη του Ταχυδρομείου και ο τραυματισμός του μικρού του γιου.

The German withdrawal, ELAS fighters in the hospital, the battle for the post office and the wounding of his younger son.

1945–1950

Οι νικητές και οι άλλοιWinners and losers

Άρση μονιμότητας, δωσίλογοι και «ημέτεροι», ένα δημοψήφισμα που πλήρωσε ακριβά, 27½ ώρες συνεχούς υπηρεσίας.

Loss of tenure, collaborators and cronies, a referendum vote he paid for dearly, and a 27½-hour shift.

1950–1960

ΠεριστατικάCases

Δεκάδες σύντομες ιστορίες από τους θαλάμους, τα ιατρεία και το Ορθοπαιδικό: γιατροί, άρρωστοι, ζητιάνοι, ένας κατσικοκλέφτης.

Dozens of short tales from the wards, the outpatient clinic and orthopaedics: doctors, patients, beggars and a goat thief.

Από τις σελίδες του βιβλίουFrom the pages of the book

Ιστορίες του μπάρμπα-ΣταμάτηBarba-Stamatis's stories

1942

Ένα κονσερβοκούτι γεμάτο φαγητόA tin can full of food

Άνεργος, πουλούσε στο Τέρμα Αμπελοκήπων τη μπομπότα που ζύμωνε η γυναίκα του. Ένας πελάτης περνούσε κάθε απόγευμα με ένα κονσερβοκούτι πάντα γεμάτο, πράγμα σπάνιο τότε. Ήταν ο Μελάς, καθηγητής φιλολογίας που δούλευε ως κλητήρας στο Λαϊκό: «Πληρώνομαι κιόλας και χορταίνω αυτή τη σκληρή εποχή». Την επομένη ο Σταμάτης έκανε αίτηση.

Out of work, he sold his wife's cornbread at the Ambelokipi terminus. One customer came by every afternoon with a tin can that was always full, a rare sight then. He was Melas, a language teacher working as a clerk at the Laiko: "I get paid, and I eat my fill in these hard times." The next day Stamatis applied.

1942

«Ήμουν 45»"I was 45"

Ο διευθυντής Λελούδας τον δέχθηκε ευγενικά, αλλά ο νόμος έβαζε όριο τα 35. Ο Σταμάτης ζήτησε να δουλέψει έναν μήνα δοκιμαστικά χωρίς αμοιβή. Ένα σημείωμα από το Υπουργείο Προνοίας έλυσε το πρόβλημα. Από τη δεύτερη μέρα πήγαινε στη δουλειά στις 5 το πρωί αντί για τις 7, και το κράτησε δεκαοχτώ χρόνια.

Director Leloudas received him kindly, but the law set the limit at 35. Stamatis offered to work a month on trial without pay. A note from the Welfare Ministry settled it. From his second day he arrived at 5 a.m. instead of 7, and kept it up for eighteen years.

~1943

Δύο ποτήρια γάλαTwo glasses of milk

Δύο ασθενείς του χάρισαν το γάλα τους: «Μπάρμπα-Σταμάτη, θέλουμε να το πιεις εσύ, που κουράζεσαι τόσο». Εκείνος το φύλαξε σε ένα μπουκάλι για το άρρωστο εξάχρονο παιδί του. Ο αρχινοσοκόμος το βρήκε στο ψυγείο και το πήγε στον καθηγητή ως απόδειξη κλοπής.

Two patients gave him their milk: "Barba-Stamatis, we want you to drink it, you work so hard." He saved it in a bottle for his sick six-year-old. The head orderly found it in the icebox and took it to the professor as proof of theft.

Πάσχα 1943Easter 1943

Ένα ανθρώπινο φαγητόA proper meal

Μέσα στην Κατοχή, ο διευθυντής βρήκε αρνιά. Ψήθηκαν με πατάτες, υπήρχαν αυγά, πορτοκάλια και ρυζόγαλο, και όλο το προσωπικό γιόρτασε με ρετσίνα, τραγούδια και χορούς. Ο Σταμάτης μάζεψε τη μερίδα του και την πήγε σπίτι για να τη μοιραστεί με την οικογένειά του.

In the middle of the occupation, the director found lambs. They were roasted with potatoes, there were eggs, oranges and rice pudding, and the whole staff celebrated with retsina, songs and dancing. Stamatis gathered up his share and took it home to his family.

~1959

Ντουέτο με τη Ζωζώ ΝταλμάςA duet with Zozo Dalmas

Όταν η διάσημη ηθοποιός του Μεσοπολέμου νοσηλεύτηκε στο τμήμα του, τραγουδούσαν μαζί τραγουδάκια της εποχής. Φεύγοντας του έδωσε μια κάρτα της, που εκείνος κράτησε για χρόνια στο πορτοφόλι του.

When the famous interwar actress was a patient on his ward, the two of them sang popular songs of the day together. As she left she gave him a signed card, which he kept in his wallet for years.

Μετά τη σύνταξηAfter retirement

«Δεν γεννήθηκε άλλος σαν κι αυτόν»"There will never be another like him"

Δώδεκα χρόνια μετά τη σύνταξη, πήγε να ζητήσει χάρη για έναν συγγενή. Ο καθηγητής Σκαλκέας διέκοψε ένα συμβούλιο με ξένους συναδέλφους, τον άρπαξε από τους ώμους και τον σύστησε: «Δεν γεννήθηκε, ούτε θα γεννηθεί άλλος σαν κι αυτόν, τόσο αφοσιωμένος στο καθήκον!» Στα Τρίκαλα, ένας άλλος γιατρός θυμόταν ακόμη τον γέρο που κουβαλούσε τους αρρώστους στην αγκαλιά.

Twelve years after retiring, he went back to ask a favour for a relative. Professor Skalkeas stepped out of a meeting with foreign colleagues, took him by the shoulders and introduced him: "There has never been, and never will be, another man so devoted to his duty!" In Trikala, another doctor still remembered the old man who carried patients in his arms.

Η αρχική πτέρυγα του Λαϊκού Νοσοκομείου το 1937 (Χ. Χατζηδάκη [επιμ.], Τα δημόσια νοσοκομεία στην Αθήνα και τον Πειραιά)The original wing of the Laiko Hospital in 1937 (from Ch. Chatzidaki, ed., The Public Hospitals of Athens and Piraeus)
Οι σκάλες του Λαϊκού, όπως είναι σήμερα. Στο βάθος, το ασανσέρ που τότε δεν υπήρχε (φωτ. Γ.Π.)The Laiko staircase today. In the background, the lift that did not exist back then (photo G.P.)
Το ΝοσοκομείοThe hospital

Ένα νοσοκομείο-ερείπιοA hospital in ruins

Μόλις μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα, επίταξαν το κτήριο του Λαϊκού. Οι άρρωστοι μεταφέρθηκαν στην Κηφισιά και ύστερα στο μισοτελειωμένο νέο κτήριο. Πόρτες στους θαλάμους υπήρχαν ελάχιστες, συνήθως μόνο ένας μπερντές από σακιά. Η σκεπή έσταζε όταν έβρεχε, και αντί για καλοριφέρ υπήρχαν μερικές ξυλόσομπες.

As soon as the Germans entered Athens they requisitioned the Laiko building. The patients were moved to Kifisia and later into the unfinished new building. Few wards had doors, usually just a curtain of sacking. The roof leaked when it rained, and a few wood stoves stood in for central heating.

Σε κάθε θάλαμο νοσηλεύονταν 24 ή 26 ασθενείς, με επιπλέον κρεβάτια στη μέση «σαν μικρή αμαξοστοιχία». Ασανσέρ δεν υπήρχε. Όταν ένας άρρωστος ήταν πολύ βαρύς, ή αργότερα όταν άρχισαν οι εγχειρήσεις καρδιάς, φώναζαν τον μπάρμπα-Σταμάτη να τον μεταφέρει.

Each ward held 24 or 26 patients, with extra beds down the middle "like a little train". There was no lift. When a patient was very heavy, or later when heart surgery began, they called Barba-Stamatis to carry him.

Κάθε πρωίEvery morning
5:00

«Είναι 5 η ώρα, να βάλουμε τα θερμόμετρα»"It's five o'clock, time for the thermometers"

Έτσι έλεγαν οι αδελφές μόλις τον έβλεπαν να φτάνει. Έφευγε στις δύο ή στις τρεις, γύριζε στις πέντε το απόγευμα και έμενε συχνά ως τις δέκα ή τις έντεκα, χωρίς υπερωρίες. Μετά από είκοσι σχεδόν χρόνια ο μισθός του ήταν 2.000 δραχμές, περίπου 630 σημερινά ευρώ.

That's what the nurses said as soon as they saw him arrive. He left at two or three, came back at five in the afternoon and often stayed until ten or eleven, with no overtime pay. After almost twenty years his salary was 2,000 drachmas, roughly €630 in today's money.

Οικογενειακό αρχείοFamily archive

Πρόσωπα και τόποιFaces and places

Ο Σταμάτης με τη σύζυγό του Αργυρώ γύρω στο 1930, όταν είχε το ποδηλατάδικο στους ΑμπελοκήπουςStamatis with his wife Argyro around 1930, when he ran the bicycle shop in Ambelokipi
Τα παιδιά του, Χρήστος, Λίτσα και Λάκης, λίγο πριν τον πόλεμοHis children Christos, Litsa and Lakis, shortly before the war
Η κάρτα της Ζωζώς Νταλμάς…Zozo Dalmas's card…
…με την αφιέρωση: «Αγαπητέ κύριε Σταμάτη… Ευχαριστώ για τις περιποιήσεις σου»…inscribed: "Dear Mr Stamatis… Thank you for your care"
Ο προσφυγικός συνοικισμός «Νέα Ανατολή» και ο Λυκαβηττός, με το γήπεδο του Παναθηναϊκού και το «Άγιος Σάββας» στη μέση (1950–1955, Ν. Παραδείσης, Αμπελόκηποι)The "Nea Anatoli" refugee settlement and Lycabettus hill, with the Panathinaikos stadium and the Agios Savvas hospital between (1950–1955, from N. Paradeisis, Ambelokipi)
ΧρονολόγιοTimeline

Μια ζωή σε μια ματιάA life at a glance

ΑπόσπασμαExcerpt

ΝεκρανάστασηBack from the dead

Μια μέρα κατεβάσαμε στο Ακτινολογικό έναν ασθενή. Μετακινήθηκε μόνος του από το φορείο στο τραπέζι για να γίνει η ακτινογραφία, αλλά αμέσως έμεινε νεκρός – ίσως έπαθε εμβολή. Ο ιατρός Ίκκος μου είπε τότε, «Πάρ’ τον στο φορείο να τον πάμε πάνω». Πράγματι, τον ανεβάσαμε στον θάλαμο – δεν είχε τότε ασανσέρ –, και άρχισε αμέσως να του κάνει εντριβές και μαλάξεις στην καρδιά, που βάστηξαν 3 ½ ώρες. Οι ασθενείς του θαλάμου έλεγαν, «Τι παιδεύεται και δεν τον αφήνει, αφού είναι νεκρός…»

Και όμως, μετά από τις 3 ½ ώρες, ο νεκρός ζωντάνεψε και σε λίγες ακόμη ώρες περπατούσε! Έλεγε μετά στους άλλους, «Βρε παιδιά, άραγε έτσι να είναι ο θάνατος;» Πάντως έφυγε καλά από το Νοσοκομείο.

One day we took a patient down to Radiology. He moved himself from the stretcher onto the table for the X-ray, but dropped dead on the spot, perhaps from an embolism. Dr Ikkos said to me, "Put him on the stretcher, let's take him upstairs." So we carried him up to the ward, there was no lift then, and he immediately began rubbing and massaging the man's heart, and kept it up for three and a half hours. The other patients in the ward said, "Why is he wearing himself out, the man is dead…"

And yet, after three and a half hours, the dead man came back to life, and a few hours later he was walking! Afterwards he would say to the others, "Well, lads, is that what death is like?" In any case, he left the hospital in good health.

Σταμάτης Χατζηγιάννης, από το κεφάλαιο «Νεκρανάσταση»Stamatis Chatzigiannis, from the chapter "Back from the dead" (translated from the Greek)
Η επιμέλειαThe editing

Από τα τετράδια στο βιβλίοFrom notebooks to book

Ο μπάρμπα-Σταμάτης δεν έγραψε τις ιστορίες του μία φορά, αλλά ξανά και ξανά, σε πολλές εκδοχές. Για το Λαϊκό άφησε επτά πλήρεις και αρκετά αποσπάσματα. Ο εγγονός του μετέγραψε την πληρέστερη, πρόσθεσε επεισόδια και λεπτομέρειες από τις υπόλοιπες και διόρθωσε την ορθογραφία, κρατώντας τις λέξεις και τις εκφράσεις του. Ο παππούς δεν είχε τελειώσει καν το δημοτικό, αλλά ήταν πολύ διαβασμένος.

Barba-Stamatis did not write his stories once but over and over, in many versions. For the Laiko years he left seven complete versions and several fragments. His grandson transcribed the fullest one, added episodes and details from the rest, and corrected the spelling while keeping his grandfather's own words and turns of phrase. Stamatis never finished primary school, but he was a great reader.